فراغت، تحرک و خلاقیت

فراغت، تحرک و خلاقیت

یکی از مهم‌ترین مسائل جوامع امروز در سراسر دنیا، مسأله‌ی استفاده‌ی صحیح‌تر و مؤثرتر از وقت‌های آزادی‌ست که افراد در اختیار دارند. اکنون بسیاری از مردم به این نتیجه رسیده‌اند که باید مدارس و مؤسسه‌های آموزشی، مسؤولیت‌های بیش‌تر و روشن‌تری در این‌‌باره برعهده بگیرند و حتی فراتر از این پیشنهاد کرده‌اند که در برنامه‌های پرورش دانش‌آموزان مدارس، درس جدیدی برای آموزش بهره‌برداری بهینه از اوقات فراغت، طراحی و گنجانده شود. در مقاله‌ی زیر، با شناسایی عوامل تأثیرگذار بر اوقات فراغت، روش‌هایی برای ایجاد فراغت در دانش‌آموزان ارائه‌شده است.

 

 

اوقات فراغت و بهداشت روانی:

گذراندن اوقات فراغت به بهترین نحو، تضمین‌کننده‌ی سلامت و بهداشت روانی انسان است. اشتغال مستمر و بدون وقفه‌ی فکری و عملی موجب خستگی جسمی و ذهنی می‌گردد به‌گونه‌ای که فرد به‌تدریج، نشاط و سرزندگی خود را از دست‌می‌دهد. درواقع فشارهای ناشی از اشتغال ممتد ذهنی و جسمی، نه‌تنها ممکن است با از دست رفتن نشاط و تعادل حیاتی فرد همراه باشد، بلکه در مواقعی، عامل مهمی برای بروز بسیاری از اختلالات روانی محسوب می‌شود. در این شرایط، برخورداری از یک برنامه‌ی جامع و پیش‌بینی فرصتی آزاد و فارغ از کار و بهره‌وری از آن، اولین و مهم‌ترین گام در پیش‌گیری از آسیب‌های ذهنی و حفظ بهداشت روانی به‌شمار می‌رود. فقدان اوقات فراغت در زندگی روزمره، موجب افزایش اضطراب و فشار روانی شده و زمینه‌ی اختلال در قوای جسمی و ذهنی را فراهم می‌کند. در طول سال تحصیلی نیز هرگز نباید شاگردان را به مطالعه‌ی مستمر و بی‌وقفه مجبور کرد و مانع استفاده‌ی آنان از زنگ‌های تفریح یا استراحت و بهره‌گیری از اوقات فراغت شد زیرا فشار ذهنی و روانی ناشی از فعالیت‌ها و مشغله‌های مستمر و بی‌وقفه، نه‌تنها موجب اختلال در بهداشت روانی فرد می‌شود، بلکه قدرت فراگیری، ادراک مطالب و نگاه‌داری ذهنی را به کم‌ترین حد می‌رساند. بنابراین ضروری‌ست که اولیا و مربیان، ضمن توجیه دانش‌آموزان نسبت به اهمیت، ارزش و نقش حیاتی اوقات فراغت، در چگونگی گذراندن فرصت‌های آزاد، آنان را یاری دهند. از این رهگذر، انتظار می‌رود فرصت استفاده‌ی مطلوب و برنامه‌ریزی‌شده از اوقات فراغت، به آن‌دسته از دانش‌آموزان که به عللی، در برخی دروس تجدید شده‌اند نیز داده‌شود. چه‌بسا بهره‌مندی شایسته از اوقات خوشایند فراغت، مانع از خستگی ذهنی و فشار روانی دانش‌آموزان شده و با فراهم‌کردن نشاط و سرزندگی، قدرت یادگیری و نگاه‌داری ذهنی در آنان افزایش یابد.

 

فراغت و خلاقیت:

مطالعات و بررسی‌های انجام‌شده، حاکی از آن است که اوقات فراغت، همواره بستر مناسبی برای خلاقیت‌ها و نوآوری‌ها بوده است. از آن‌جا که ذهن انسان در اوقات فراغت به فعالیت موظفی مشغول نیست، انسان می‌تواند فارغ از قالب‌های از پیش طراحی‌شده، در زمینه‌ی مسائل مورد علاقه‌اش فعالیت داشته باشد. ویژگی‌های افراد خلاق نشان می‌دهد که آنان علاوه‌بر این‌که از هوشی سرشار، صداقت، صراحت و انعطاف‌پذیری برخوردارند، از اوقات فراغت خود، بیش‌ترین بهره را گرفته، با آزاداندیشی و تفکر واگرا، مسائل مختلف را بررسی‌می‌کنند و به راه‌حل‌های نو دست می‌یابند.

 

اوقات فراغت و توسعه‌ی مهارت‌های شناختی:

اوقات فراغت، مناسب‌ترین فرصت برای توسعه‌ی مهارت‌های شناختی و شکوفایی استعدادهای دانش‌آموزان در زمانی‌ست ‌که تکلیف درسی نداشته باشند تا با علاقه و انگیزه‌ی شخصی در زمینه‌های متنوع آموزشی، به فعالیت بپردازند. به‌طور مسلم تلاش آنان در این شرایط مطلوب و خوشایند ذهنی و روانی، منجربه فراگیری‌های پایدار خواهد شد. علاوه‌بر مطالعه و پژوهش‌های فردی، حضور در جلسات مختلف سخنرانی، سمینارها و کنفرانس‌ها، جشنواره‌های گوناگون هنری، ملاقات و گفت و شنود با الگوهای شاخص رفتاری و صاحب‌نظران، کارشناسان و متخصصان رشته‌های مختلف علمی و فنی، بازدید از مراکز فرهنگی و سفرهای دور و نزدیک در اوقات فراغت، سهم به‌سزایی در توسعه و توانایی‌های شناختی و تحول شخصیت خواهد داشت.

 

اوقات فراغت و تقویت مهارت حسی– حرکتی و ورزشی:

تأثیر مهارت‌های حسی-حرکتی و فعالیت‌های ورزشی بر کنش‌های ذهنی و تحول روانی، به‌گونه‌ای‌ست که بسیاری از روان‌شناسان و کارشناسان تعلیم و تربیت، عقیده دارند این قبیل فعالیت‌ها باید در درجه‌ی اول، جزو برنامه‌های اصلی دانش‌آموزان، به‌ویژه در مقاطع پیش‌دبستانی و دبستانی قرارداده شود. آشنایی دانش‌آموزان با برنامه‌ها و روش‌های مختلف فعالیت‌های حسی-حرکتی، نه‌تنها سبب تقویت کنش‌های ذهنی آنان می‌گردد، بلکه موجبات نشاط روانی و سرزندگی، تقویت اعتمادبه‌نفس و درنتیجه بهداشت روانی آنان را نیز فراهم می‌سازد. اهمیت و نقش تربیت‌بدنی و فعالیت‌های ورزشی، گویای این حقیقت است که یکی از مطلوب‌ترین برنامه‌ها در گذران اوقات فراغت، اختصاص زمانی از فرصت‌های آزاد به این امور است.

 

اوقات فراغت و اصلاح رفتار و تعالی شخصیت:

کثرت و استمرار فعالیت‌های ذهنی و عملی در زندگی روزمره، بدون بهره‌گیری از فرصت‌های آزاد، برای تعمق و بازنگری به عملکرد و نحوه‌ی برخورد با افراد و مقابله با پدیده‌های مختلف، ممکن است به‌تدریج موجب پدیدارشدن بعضی عادت‌ها یا رفتارهای نامطلوب در انسان شود. این مسأله در بین دانش‌آموزان مدارس، به‌ویژه در مقاطع راهنمایی و متوسط به‌دلیل تراکم و فشردگی برنامه‌های درسی، بیش‌تر قابل ملاحظه است. یکی از باارزش‌ترین ثمرات اوقات فراغت، پرداختن به چگونگی رفتار شخصی و اجتماعی خود و فرزندان است.

 

اوقات فراغت و آسیب‌پذیری‌های اجتماعی:

عدم ایجاد نگرش مثبت در اذهان دانش‌آموزان نسبت به اوقات فراغت، نبودن برنامه‌های آموزشی و توجیهی در بهره‌وری از فرصت‌های آزاد، به‌ویژه تعطیلات تابستانی و سرانجام بلاتکلیفی‌ها و بی‌برنامگی‌ها، بررسی‌ها و مطالعات انجام‌شده در ارتباط با بزهکاری کودکان و نوجوانان، حاکی از آن است که در بیش‌تر موارد، انحرافات اخلاقی و آسیب‌پذیری‌های اجتماعی، با اوقات فراغت دانش‌آموزان همبستگی دارد.

 

نتیجه‌گیری:

با در نظر گرفتن حساسیت، اهمیت و نقش حیاتی اوقات فراغت، ضروری‌ست با تهیه و تنظیم برنامه‌های جامع آموزشی از طریق همکاری مشترک اولیا و مربیان و اتخاد روش‌های مناسب، ضمن توجیه دانش‌آموزان و ایجاد نگرش مثبت در آنان، نسبت به ارزش و اثرات مثبت اوقات فراغت و برانگیختن رغبت و انگیزه در بهره‌وری و بارورسازی این فرصت‌ها در زمینه‌ی پیش‌گیری از هرگونه آسیب‌پذیری در اوقات فراغت، تدابیر لازم را اندیشید.

 

منبع: «پژوهش پیرامون اوقات فراغت» «محمدرضا زهرایی»

 

فرحناز نقی‌زاده

کارشناس مدیریت آموزشی

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

1 + 12 =